توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١١٥ - رأى علماء در دلالت كلمه لو

[رأى علماء در دلالت كلمه لو]

در دلالت كلمه [لو] دو مشرب و دو عقيده مى‌باشد:

١- رأى جمهور.

٢- نظريه ابن حاجب.

جمهور مى‌گويند لفظ [لو] دلالت دارد بر انتفاء شرط و اين معنا خود موجب انتفاء جواب نيز مى‌باشد و به عبارت ديگر كلمه [لو] براى دلالت بر انتفاء جزاء است بخاطر انتفاء شرط لذا در مثال لو جئتنى لاكرمتك، سبب آمدن و مسبب اكرام مى‌باشد، ابتداء كلمه [لو] دلالت بر انتفاء آمدن مى‌كند و وقتى سبب منتفى بود قطعا مسبب نيز تحقّقى نداشته و آن نيز بايد منتفى باشد پس مى‌توان گفت كه [لو] دلالت ميكند بر امتناع و انتفاء اكرام بخاطر اينكه شرطش كه آمدن باشد منتفى است.

ابن حاجب اين رأى را نپسنديده و گفته است:

واقع امر غير از آنست كه جمهور گفته‌اند زيرا انتفاء سبب هرگز دلالت بر انتفاع مسبب نمى‌كند بلكه امر بعكس است يعنى اگر مسبب منتفى بود بالقطع و اليقين سبب نيز منتفى است.

و براى تثبيت مدعاى خود چنين اظهار نموده:

اما اينكه انتفاء سبب دلالت بر انتفاء مسبب ندارد چهتش آنستكه ممكن است شيئ واحدى داراى اسباب متعدده بوده كه هركدام در تحقّق آن كافى هستند.

و اما اينكه انتفاء مسبب دلالت بر انتفاء سبب دارد وجهش آنست كه فقدان مسبب و منتفى شدنش حاكى است كه هيچيك از اسباب در عالم وجود تحقق ندارند چون اگر يكى از آنها هم وجود مى‌داشت بحسب فرض باعث وجود مسبب مى‌گرديد حال كه مسبب منتفى است بدليل [ان‌]